جمجمه‌ای یک میلیون ساله، داستان پیدایش انسان را از نو نوشت

جمجمه‌ای یک میلیون ساله، داستان پیدایش انسان را از نو نوشت

یک جمجمه باستانی که در اثر گذر زمان و فرآیندهای تخریبی، در هم پیچیده و آسیب دیده بود، ممکن است به کلی درک ما از تاریخ انسان‌های مدرن را دگرگون کند.

تیمی از پژوهشگران چینی و بریتانیایی با استفاده از تکنیک‌های دقیق اسکن سه‌بعدی و بازسازی دیجیتال، این اثر باستانی آسیب‌دیده را بازسازی کرده و جایگاه دقیق آن را در شجره‌نامه خانواده انسان‌تباران (Hominid) پیدا کرده‌اند.

این جمجمه متعلق به یکی از نیاکان مستقیم انسان مدرن نیست، بلکه به یکی از خویشاوندان بسیار نزدیک انسان تعلق دارد. با این حال، قدمت آن، جدول زمانی «نقطه انشعاب» (زمانی که یک گونه به دو گونه مجزا تقسیم می‌شود) بین نیاکان انسان هوشمند (Homo sapiens) و خویشاوندان نزدیکش را به عقب می‌کشد. این کشف نشان می‌دهد که سرآغاز پیدایش گونه ما، ممکن است چند صد هزار سال قدیمی‌تر از آن چیزی باشد که تا به امروز تصور می‌کردیم.

اینکه این جمجمه‌ها اصلاً تا امروز باقی مانده‌اند، خود یک معجزه است؛ چرا که بقایای بسیار کمی از انسان‌تباران با این قدمت در سوابق فسیلی وجود دارد. با این حال، زمان و فرآیند فسیل شدن با آثار باستانی مهربان نیستند و این جمجمه‌ها زمانی که (در سال‌های ۱۹۸۹ و ۱۹۹۰) کشف شدند، به شدت آسیب‌دیده و تغییرشکل داده بودند.

(تصویر: بازسازی دیجیتال جمجمه یون‌شیان ۲)

این وضعیت، تشخیص جایگاه آن‌ها در شجره‌نامه انسان‌تباران را بسیار چالش‌برانگیز کرده بود. به همین دلیل، نام موقتی «انسان یون‌شیان» (Yunxian Man) را بر اساس نام منطقه‌ای که در آن پیدا شده بودند، برایشان انتخاب کردند.

با این حال، در دهه‌هایی که از استخراج این جمجمه‌ها از صخره‌های آهکی می‌گذرد، ابزارهای باستان‌شناسی به طرز چشمگیری پیشرفت کرده‌اند. امروزه دانشمندان برای مطالعه یک فسیل، نیازی به آسیب رساندن بیشتر به آن ندارند؛ در عوض، می‌توانند با اسکن سه‌بعدی با وضوح بالا، تحلیل‌های خود را با ابزارهای دیجیتال انجام دهند.

از میان این دو جمجمه، «یون‌شیان ۲» آسیب و تغییرشکل کمتری داشت، بنابراین پژوهشگران آن را به عنوان بهترین گزینه برای بازسازی دیجیتال انتخاب کردند. آن‌ها توانستند آسیب‌ها را به اندازه کافی معکوس کرده تا ویژگی‌های آن را دسته‌بندی و توصیف کنند و مشخص نمایند که این گونه در کجای تاریخ انسان‌تباران قرار می‌گیرد.

جالب اینجاست که این تحلیل نشان داد جمجمه ترکیبی از ویژگی‌های قدیمی‌تر و جدیدتر را همزمان داراست. این جمجمه دارای برجستگی ضخیم بالای ابرو و کاسه سر کشیده و کم‌ارتفاع است؛ ویژگی‌هایی که در انسان‌تباران قدیمی‌تر مانند انسان راست‌قامت (Homo erectus) نیز دیده می‌شود. همچنین، پایه جمجمه آن پهن و پیشانی‌اش صاف است.

از سوی دیگر، این جمجمه ویژگی‌هایی را نشان می‌دهد که در انسان‌تباران جدیدتر دیده شده است. اندازه کاسه سر آن بزرگ‌تر از انسان راست‌قامت بود (هرچند هنوز از انسان نئاندرتال یا انسان هوشمند کوچک‌تر است). همچنین، فاقد زاویه تند در بخش پشتی جمجمه است که در انسان راست‌قامت دیده می‌شود و شکل صورت آن نیز صاف‌تر است.

این ترکیب از ویژگی‌ها نشان می‌دهد که «انسان یون‌شیان» حلقه‌ای مابین انسان راست‌قامت (که قبل از آن می‌زیسته) و گونه‌های انسان‌تباری است که بعداً پدیدار شدند. پژوهشگران معتقدند که این گونه در «کلاد» هومو لونگی (Homo longi) جای می‌گیرد. (کلاد به گروهی از موجودات گفته می‌شود که یک جد مشترک دارند).

 این کلاد، یک گروه خواهری برای انسان هوشمند محسوب می‌شود و شاخه‌ای است که تصور می‌شود «دنیسوواها» (Denisovans - یکی دیگر از خویشاوندان نزدیک و منقرض‌شده انسان) نیز به آن تعلق دارند.

ویژگی‌های مورفولوژیکی این جمجمه و قدمت آن نشان می‌دهد که تمام این گونه‌ها (انسان هوشمند، نئاندرتال و هومو لونگی) بسیار زودتر از آنچه فکر می‌کردیم از یکدیگر منشعب شده‌اند. بر اساس تخمین‌های قبلی، انسان‌های مدرن و نئاندرتال‌ها حدود ۵۰۰,۰۰۰ تا ۷۰۰,۰۰۰ سال پیش از یکدیگر جدا شده بودند.

اما طبق محاسبات جدید، این انشعاب‌ها همگی در یک بازه زمانی بسیار کوتاه نسبت به هم و با شروع از حدود ۱.۳۸ میلیون سال پیش رخ داده‌اند، و اولین گروهی که جدا شد، نئاندرتال‌ها بودند.

سپس کلادهای هومو لونگی و انسان هوشمند تقریباً ۱.۳۲ میلیون سال پیش از یکدیگر منشعب شدند. پس از آن، هومو لونگی حدود ۱.۲ میلیون سال پیش ویژگی‌های متمایز خود را توسعه داد و انسان هوشمند نیز حدود ۱.۰۲ میلیون سال پیش صاحب ویژگی‌های شاخص خود شد.

این تاریخ‌ها، نقاطی هستند که در آن‌ها ویژگی‌های شاخص و قابل تشخیص این گونه‌ها برای اولین بار در سوابق فسیلی ظاهر می‌شوند. به همین دلیل، باستان‌شناسان این تاریخ‌های جدیدتر را «نقطه پیدایش» یک کلاد می‌نامند؛ و این یعنی اکنون می‌توان ریشه‌های انسان هوشمند را تا بیش از یک میلیون سال پیش دنبال کرد.

کریس استرینگر (Chris Stringer)، انسان‌شناس فیزیکی از موزه تاریخ طبیعی بریتانیا، به گاردین گفت: «این کشف بسیاری از تفکرات را تغییر می‌دهد، زیرا نشان می‌دهد که تا یک میلیون سال پیش، نیاکان ما از قبل به گروه‌های مجزا تقسیم شده بودند. این موضوع به یک انشعاب تکاملی بسیار قدیمی‌تر و پیچیده‌تر از آنچه قبلاً تصور می‌شد، اشاره دارد.»

او افزود: «این یافته زمان پیدایش انسان هوشمند را تقریباً دو برابر می‌کند.»

این بازنگری بزرگ در جدول زمانی تکامل انسان، نیازمند بررسی دقیق و موشکافانه است. با این حال، اگر این یافته‌ها تأیید شوند، می‌توانند به حل برخی از بزرگ‌ترین اسرار تکامل انسان‌تباران کمک کنند، از جمله معمای «آشفتگی میانه» (muddle in the middle)، که به دوره‌ای گیج‌کننده و پر از فسیل‌های مرموز که به حدود یک میلیون سال پیش بازمی‌گردد، اطلاق می‌شود.

این پژوهش در مجله معتبر Science منتشر شده است.

science alert